Yêu cầu của cơ quan điều hành giảm lãi suất: Hướng đi nào cho triển vọng tăng trưởng của Việt Nam quý cuối năm?

Với mục tiêu tăng trưởng GDP không đổi ở mức tối thiểu 10% vào 2026, Việt Nam cần phải bùng nổ mạnh vào Q4. Đặt vào bối cảnh của nền kinh tế hiện tại với rất nhiều khó khăn của tình hình vĩ mô thế giới, mục tiêu tăng trưởng đang trở nên thách thức hơn bao giờ hết. Phản ứng với tình hình này, NHNN đã đưa ra liên tiếp 2 công văn nhằm giảm lãi suất cho vay trong nền kinh tế.
Virtus Prosperity cho rằng đợt giảm lãi suất này là một thao tác phân bổ lại chi phí vốn từ doanh nghiệp sang biên lợi nhuận của ngân hàng, được thiết kế để không động đến lãi suất điều hành. Cách làm đó giải quyết được áp lực chi phí vay của sản xuất, nhưng không thay thế được việc mở rộng nguồn cung vốn và kiềm chế lạm phát. Vì vậy, trong quý IV, chính sách có khả năng giữ vững đà tăng trưởng hơn là tạo thêm gia tốc, và hiệu quả dài hơn phụ thuộc vào việc ngân hàng nào gánh được chi phí điều chỉnh.
1. Vì sao giảm lãi suất trở thành ưu tiên của quý cuối năm
Thống đốc Phạm Đức Ấn gắn Công văn 9608 với quyết tâm đạt tăng trưởng hai chữ số, trong khi an ninh tiền tệ và an toàn hệ thống được đặt lên hàng đầu. Cơ cấu tăng trưởng giải thích vì sao lãi suất là biến số then chốt. Tích lũy tài sản quý III tăng 21,39%, cao hơn nhiều so với tiêu dùng cuối cùng (8,96%), nghĩa là đà tăng trưởng đang dựa vào đầu tư, vốn là cấu phần nhạy cảm nhất với chi phí vay.
Ngay từ quý I, tín dụng tăng 3,2% trong khi huy động chỉ tăng 1,6%, buộc ngân hàng tìm nguồn ngắn hạn, và hệ quả hiện ra ở thị trường liên ngân hàng khi lãi suất qua đêm chạm 17,25%/năm đầu tháng 2. Đến giữa tháng 10, khoảng cách này đã thu hẹp đáng kể: theo số liệu Thống đốc nêu trong cuộc họp ngày 19/10, huy động tăng 11,22% trong khi tín dụng tăng 11,44%. Khi huy động bắt kịp tín dụng, lý do để trả lãi cao nhằm giữ vốn yếu đi, và đó là điều kiện kỹ thuật cho phép Ngân hàng Nhà nước yêu cầu giảm lãi suất vào lúc này. Thống đốc cũng chỉ ra quan hệ nhân quả ở phía ngược lại: nếu ngân hàng tiếp tục đẩy lãi suất huy động lên, việc giảm lãi suất cho vay sẽ khó thực hiện.
Chỉ đạo nhiều lần trước đã có, nhưng không hiệu quả: Sau cuộc họp ngày 9/4, lãi suất huy động đồng loạt giảm từ 0,1 đến 1%/năm. Công văn 4190 ngày 21/5 sau đó ghi nhận vẫn còn một số ngân hàng điều chỉnh tăng lãi suất, và đầu tháng 8 lãi suất liên ngân hàng có những phiên tăng khá mạnh. Nguyên nhân nằm ở thị trường chứ không chỉ ở kỷ luật của ngân hàng: cầu tín dụng vẫn mạnh trong bối cảnh chi phí huy động buộc phải tăng nên ngân hàng có động cơ giữ lãi suất huy động cao. Lần này Ngân hàng Nhà nước phải dùng công cụ ràng buộc mạnh hơn, vì chỉ đạo không kèm điều kiện không đủ để thắng được động cơ đó.
Nếu nền kinh tế đang tăng 9,01%, mức cao nhất trong 15 năm, thì việc phải hạ lãi suất bằng hành chính có thể là dấu hiệu cho thấy giá vốn đang phản ánh đúng sự khan hiếm. Với tín dụng tăng 16,69% so với cùng kỳ (dư nợ 20,75 triệu tỷ đồng tại 30/9), lãi suất huy động tăng là tín hiệu thị trường chứ không chỉ là sai lệch cần sửa. Nếu ép giá xuống mà không mở rộng nguồn cung vốn, phần cầu vượt mức sẽ phải được chia bằng hạn mức tín dụng, tức bằng hành chính ở một khâu khác.
2. Giảm lãi suất nhưng không giảm đại trà, mà có chọn lọc kĩ càng
Thống đốc nhấn mạnh lãi suất cho vay không giảm theo hướng cào bằng mà phải chọn đúng đối tượng, tập trung vào sản xuất, kinh doanh và các lĩnh vực ưu tiên, và xem xét áp dụng cho cả dư nợ hiện hữu lẫn khoản vay mới. Việc áp dụng cho dư nợ hiện hữu là điểm có ý nghĩa thực chất nhất, vì phần lớn chi phí lãi vay của doanh nghiệp nằm ở dư nợ cũ.
Công văn 9608 chỉ định các lĩnh vực ưu tiên gồm khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, giáo dục đào tạo, công nghiệp văn hóa cùng các công trình, dự án trọng điểm, kèm yêu cầu tăng hợp vốn cho dự án lớn. Hạ tầng cho nhóm này đã có sẵn từ các chương trình trước đó:
Chương trình hạ tầng điện, giao thông và công nghệ chiến lược có quy mô 500.000 tỷ đồng, 21 ngân hàng tham gia, triển khai đến hết năm 2030, lãi suất thấp hơn 1–1,5 điểm phần trăm so với lãi suất cho vay bình quân của chính ngân hàng.
Với nhà ở xã hội, lãi suất hiện là 7%/năm cho chủ đầu tư và 6,5%/năm cho người mua. Tuy nhiên, doanh số giải ngân đến cuối tháng 8 mới khoảng 17.500 tỷ đồng và nguồn cung nhà ở xã hội còn hạn chế. Ở lĩnh vực này, vốn rẻ chưa phải điểm nghẽn chính.
Chương trình nông, lâm, thủy sản đã giải ngân lũy kế gần 238.120 tỷ đồng, tương đương 128,7% quy mô chương trình.
Văn bản 7125/NHNN-TD yêu cầu chương trình cho động lực tăng trưởng và doanh nghiệp nhỏ và vừa với lãi suất thấp hơn tối thiểu 1%/năm so với lãi suất cho vay bình quân cùng kỳ hạn của chính ngân hàng.
Bên cạnh đó, Công văn 9608 yêu cầu theo dõi rủi ro tập trung tín dụng và nhóm khách hàng liên quan, kiểm soát chặt các khoản vay để góp vốn hoặc mua phần vốn của công ty chưa niêm yết, vay để bù đắp tài chính, và định giá tài sản bảo đảm sát giá thị trường. Văn bản coi diễn biến giá bất động sản, tồn kho dự án và phát hành trái phiếu doanh nghiệp là chỉ báo cảnh báo sớm. Hoạt động mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ theo thư tín dụng của chính ngân hàng bị kiểm soát như tín dụng thông thường, và số dư này bị trừ vào hạn mức năm 2026. Như vậy, chính sách không chỉ hạ giá vốn cho nhóm ưu tiên mà còn đóng các kênh vốn vay có thể bị chuyển sang đầu cơ hoặc lách giới hạn, để phần vốn rẻ hơn đi vào sản xuất.

3. NIM của nhóm ngân hàng gặp áp lực, trong khi chất lượng tài sản đi xuống
NIM của 27 ngân hàng niêm yết cải thiện 16 bps so với quý trước, lên 3,15% trong quý II/2026, nhờ tái định giá các khoản cho vay, nghĩa là biên lãi ròng đang ở trạng thái phục hồi chứ chưa phải tình trạng suy kiệt. Tuy nhiên, Virtus Prosperity cho rằng NIM tiếp tục chịu áp lực trong nửa cuối năm khi chi phí huy động tăng nhanh hơn khả năng cải thiện lợi suất cho vay. Hai nhận định này không mâu thuẫn mà phản ánh các thời điểm khác nhau: biên phục hồi nhờ lãi suất cho vay tái định giá lên trước, trong khi chi phí huy động tăng muộn hơn và đang đi vào kết quả quý III.
Mức độ chịu đựng khác nhau giữa các nhóm ngân hàng. Chúng tôi cho rằng giảm lãi vay quyết liệt sẽ bào mòn NIM của ngân hàng nhỏ, trong khi nhóm Big 4 có chi phí vốn rẻ hơn nên ít bị ảnh hưởng, và các ngân hàng có lợi thế CASA như MB, Vietcombank, Techcombank vẫn ở vị thế tốt hơn. Kinh nghiệm giai đoạn giảm lãi suất năm 2023 cho thấy ở khâu truyền dẫn có độ trễ: lãi suất cho vay đối với khoản vay hiện hữu giảm chậm hơn lãi suất huy động từ ba đến sáu tháng. Nếu quy luật này lặp lại, chi phí huy động giảm chậm hơn tiền lãi thu được từ khoản vay đã giảm, và biên lãi sẽ bị ép mạnh nhất trong chính quý đầu của đợt điều chỉnh.

Từ đó rút ra hai nhận định. Thứ nhất, việc Thống đốc yêu cầu giảm lãi suất đồng thời với tiết giảm chi phí hoạt động, chia sẻ lợi nhuận và giảm chi phí huy động đúng với cấu trúc áp lực này, vì bản thân việc giảm lãi suất cho vay không đủ nếu giá vốn không giảm theo. Thứ hai, mức độ tuân thủ giữa các ngân hàng nhiều khả năng sẽ khác nhau, và nhóm ngân hàng quy mô nhỏ, ít CASA là nhóm chịu sức ép lớn nhất từ cả chỉ tiêu giảm lãi suất lẫn nguy cơ bị cắt hạn mức nếu không đạt.
4. Tác động đến tăng trưởng quý IV
Thời điểm tác động: Trên thực tế, ngay lập tức các ngân hàng đã đưa ra thông báo giảm lãi suất cho vay các khoản vay thả nổi. Nổi bật có LPBank, giảm 1,6–2%/năm lãi suất cho các khoản giải ngân mới phục vụ sản xuất kinh doanh ngắn hạn, thời gian từ 19/10 đến hết 31/12/2026. (VPBank) Triển khai chương trình giảm 1,5% lãi suất cho vay đối với khách hàng cá nhân hoạt động trong 6 ngành nghề trọng điểm. Vì quý IV còn lại chưa đầy hai tháng sau khi chỉ đạo được ban hành, phần đóng góp vào GDP quý IV sẽ đến chủ yếu qua các khoản giải ngân mới và nhu cầu vốn lưu động cuối năm, còn tác động lên đầu tư dài hạn và chi phí vay hiện hữu sẽ rõ hơn từ 2027.
Dư địa hạn mức: Theo số liệu 30/9, dư nợ tăng 11,59% so với cuối năm 2025, trong khi mục tiêu tăng trưởng tín dụng năm 2026 ở mức 15%. Nếu mục tiêu này đúng như báo cáo, phép tính cho thấy còn khoảng 3,4 điểm phần trăm, tương đương khoảng 0,6 triệu tỷ đồng tín dụng tăng thêm trong ba tháng cuối năm. Dư địa này đủ để ngân hàng giải ngân các khoản vay lãi suất thấp, nhưng cũng là phần mà chế tài liên quan đến hạn mức tác động trực tiếp tới những ngân hàng không đạt chỉ tiêu lãi suất.
Kết luận
Virtus Prosperity cho rằng: đợt yêu cầu giảm lãi suất có logic nhất quán: hạ giá vốn có chọn lọc, kéo tín dụng vào lĩnh vực ưu tiên, kiểm soát rủi ro để bù cho phần biên lợi nhuận mà ngân hàng nhượng lại. Điểm mạnh của nó là không đụng đến lãi suất điều hành vào lúc lạm phát và tỷ giá chưa cho phép. Điểm yếu là hiệu quả phụ thuộc vào năng lực chịu đựng của từng ngân hàng và vào việc nguồn cung vốn có đủ để đáp ứng cầu tín dụng đang tăng 16,69% hay không. Với mốc thời gian hiện tại. Chúng tôi nhận định chính sách sẽ làm quý IV ổn định hơn chứ chưa đủ để đưa tăng trưởng vượt mức quý III. Ba điều kiện quyết định kết quả là ngân hàng giữ được mức giảm lãi suất mà không mất tiền gửi, lạm phát không vượt ngưỡng chịu đựng của Ngân hàng Nhà nước, và tiến độ áp dụng Thông tư 50 đủ nhanh để giảm áp lực huy động. Nếu cả ba được duy trì, chi phí vốn thấp hơn sẽ trở thành nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng hai chữ số của năm 2027.



Bình luận