Việt Nam kích hoạt đợt mở cửa thoái vốn Doanh nghiệp Nhà nước quy mô chưa từng có
Theo chuyên gia tài chính Trần Trọng Đức, CEO tại Virtus Prosperity, quyết định 40/2026/QĐ-TTg được xem là mảnh ghép quan trọng của khung pháp lý mới xây dựng trong hơn một năm qua - tạo điều kiện thuận lợi cho các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp nhà nước thống nhất kế hoạch triển khai trước 31/8/2026 về thoái vốn doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam.
Quyết định 40/2026/QĐ-TTg vừa được Thủ tướng Chính phủ ký ban hành ngày 5/8/2026 đang mở ra cánh cửa tái cơ cấu tài sản Nhà nước đáng chú ý nhất khu vực trong thập kỷ này. Từng được coi là những "pháo đài" bất khả xâm phạm, hàng loạt tập đoàn và tổng công ty dẫn đầu kinh tế Việt Nam đều đang chuẩn bị bước vào một chu kỳ tái cơ cấu vốn và mở rộng sở hữu quy mô lớn.
Quyết định này không chỉ là một văn bản điều hành thông thường. Với các quỹ đầu tư quốc tế và định chế tài chính toàn cầu, nó đặt ra một câu hỏi cụ thể hơn nhiều: ngành và doanh nghiệp nào sẽ được đưa ra thị trường và có thể trở thành tâm điểm của làn sóng M&A giai đoạn 2026-2030
Một chuỗi cải cách được xây dựng đồng bộ
Theo chuyên gia Trần Trọng Đức, để hiểu vì sao thị trường đang chú ý đến thời điểm này, chúng ta cần nhìn lại một chuỗi cải cách thể chế được xây dựng nối tiếp nhau trong hơn một năm qua.
Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị, ký ngày 6/1/2026, xác lập tư duy mới: khu vực kinh tế Nhà nước không còn đóng vai trò phòng thủ mà chuyển sang làm "sếu đầu đàn" dẫn dắt, mở không gian cho dòng vốn thị trường cùng tham gia.
Luật số 68/2025/QH15 về Quản lý và Đầu tư vốn Nhà nước tại Doanh nghiệp, có hiệu lực từ 1/8/2025 và thay thế Luật 69/2014/QH13, dỡ bỏ một loạt rào cản thủ tục đã tồn tại cả thập kỷ.
Tiếp đó, các Nghị định 365/2025/NĐ-CP, 366/2025/NĐ-CP (ban hành 31/12/2025) và Nghị định 57/2026/NĐ-CP (ban hành 12/2/2026) xây dựng một hệ sinh thái vận hành cụ thể - về giám sát, về đầu tư vốn, và về cơ chế cổ phần hóa, thoái vốn.
Quyết định 40/2026/QĐ-TTg, ký ngày 5/8/2026, chính là mảnh ghép cuối cùng: một khung tỷ lệ sở hữu Nhà nước theo ngành nghề mà cơ quan đại diện chủ sở hữu sẽ dùng làm căn cứ xây dựng phương án cho từng doanh nghiệp.
Động lực tài khóa thúc đẩy
Sự quyết liệt của đợt cải cách này gắn với một mục tiêu tăng trưởng đầy tham vọng: GDP trên 10%/năm cho giai đoạn 2026-2030. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, nhu cầu chi đầu tư hạ tầng quốc gia được ước tính vào khoảng 20,9 triệu tỷ đồng, trong khi thu ngân sách dự kiến đạt 16,1 triệu tỷ đồng, bội chi khoảng 5% GDP và nợ công được giữ ở mức 41-42% GDP. Trong bối cảnh đó, một trong những lựa chọn của Chính phủ là giải phóng nguồn lực đang nằm tại khu vực doanh nghiệp Nhà nước để tái đầu tư vào hạ tầng kết nối, điều mà nhiều quỹ tài chính toàn cầu xem là cơ hội tiếp cận các tài sản có dòng tiền ổn định, biên lợi nhuận cao ở mức định giá còn tương đối hấp dẫn so với khu vực.
Từ giai đoạn tích lũy đến làn sóng thứ ba
Thị trường M&A gắn với vốn Nhà nước tại Việt Nam từng trải qua hai làn sóng rõ rệt: giai đoạn 2006-2009 gắn với sự kiện gia nhập WTO, và giai đoạn 2016-2018 với thương vụ ThaiBev mua gần 54% vốn Sabeco (thu về gần 110.000 tỷ đồng, chiếm 47% tổng giá trị thoái vốn Nhà nước trong 20 năm) cùng đợt bán 48,3 triệu cổ phiếu Vinamilk cho SCIC thu về 9.000 tỷ đồng.
Giai đoạn 2019-2024 được mô tả là thời gian tích lũy và xử lý các vướng mắc kỹ thuật, với một số thương vụ quy mô vừa như Petrolimex thoái 40% vốn tại PG Bank (2.568 tỷ đồng, năm 2023), hay SCIC thoái vốn tại Viwaseen, Viettronics và Tổng công ty Thăng Long trong năm 2024.
Bước sang năm 2025, một loạt đợt IPO khối tư nhân quy mô lớn (từ VPBankS, Chứng khoán VPS, TCBS, Chứng khoán LPBank đến Điện máy Xanh) cho thấy thị trường đã có khả năng hấp thụ dòng vốn lớn, tạo tiền đề thanh khoản cho những gì được gọi là "làn sóng thứ ba": đợt thoái vốn Nhà nước quy mô lớn và có tổ chức hơn hẳn hai giai đoạn trước.
Các thương vụ thoái vốn và đợt IPO tạo đà thanh khoản, 2023–2025
Năm | Bên bán | Doanh nghiệp mục tiêu | Ngành | Giao dịch |
2023 | Petrolimex | PG Bank (40% vốn) | Tài chính - Ngân hàng | Đấu giá HOSE, 4 nhà đầu tư trúng giá, thu về 2.568 tỷ đồng. |
2024 | SCIC | Viwaseen (98% vốn) | Hạ tầng nước | Bán cho Vinaconex, 1.231 tỷ đồng. |
2024 | SCIC | Viettronics (88% vốn) | Điện tử | Bán cho Geleximco, 2.562 tỷ đồng. |
2024 | SCIC | Tổng công ty Thăng Long | Hạ tầng giao thông | Đấu giá trọn gói tại HNX. |
2024-2025 | Vinataba | Hải Hà - Kotobuki (70%) | Thực phẩm - bánh kẹo | Bán trọn lô 70% vốn điều lệ. |
Đầu 2025 | SCIC | Domesco - DMC (34,71%) | Dược phẩm | Đấu giá ~12,1 triệu CP chưa thành công, giá khởi điểm ~127.046 đồng/CP. |
2025 (kế hoạch) | SCIC | FPT (5,7% vốn) | Công nghệ thông tin | Quy mô hàng nghìn tỷ đồng, trong danh mục theo dõi. |
2025* | VPBank | VPBankS - VPX (IPO) | Chứng khoán | Huy động 12.712 tỷ đồng. |
2025* | Cổ đông hiện hữu | Chứng khoán VPS (IPO) | Chứng khoán | Huy động 12.138 tỷ đồng. |
2025* | Techcombank | TCBS - TCX (IPO) | Chứng khoán | Huy động 10.817 tỷ đồng. |
2025* | LPBank | Chứng khoán LPBank (IPO) | Chứng khoán | Huy động 4.256 tỷ đồng. |
2025* | Thế Giới Di Động | Điện máy Xanh (IPO) | Bán lẻ | Huy động 13.280 tỷ đồng. |
2025* | Thiên Long An Thịnh | TLG (65%) | Văn phòng phẩm | Bán cho đối tác Nhật Bản, dự kiến thu về 4.656 tỷ đồng. |
Nguồn: Virtus Prosperity tổng hợp
* Các đợt IPO và M&A khối tư nhân được xem là phép thử cho thấy thanh khoản thị trường đã sẵn sàng hấp thụ các thương vụ thoái vốn Nhà nước quy mô lớn hơn.
Luật chơi mới: quyền tự quyết đổi lấy trách nhiệm giải trình
Thay đổi được giới đầu tư chú ý nhiều nhất nằm ở tư duy quản trị: từ cơ chế "bảo toàn vốn" mang tính hành chính sang một mô hình quản trị danh mục gần với cách vận hành của một nhà đầu tư tổ chức.
Trong suốt một thập kỷ kể từ 2016-2018, hoạt động cổ phần hóa và thoái vốn DNNN gần như tê liệt - không phải vì thiếu vốn từ nhà đầu tư, mà vì sự trì trệ trong chính nội bộ doanh nghiệp. Các nhà quản trị và đại diện vốn Nhà nước, bị ràng buộc bởi quy trình hành chính cứng nhắc, lo ngại trách nhiệm cá nhân nếu tài sản Nhà nước bị bán thấp hơn giá trị sổ sách, nên thường chọn không quyết định thay vì quyết định sai.
Nghị quyết 79-NQ/TW đặt nền móng để phá vỡ tâm lý phòng thủ đó, chuyển cách tiếp cận của Nhà nước từ quản lý hành chính sang quản trị danh mục đầu tư. Về mặt pháp lý, Nghị định 366/2025/NĐ-CP và Nghị định 57/2026/NĐ-CP tách bạch việc bán vốn theo giá thị trường khỏi quy trình xử lý trách nhiệm nội bộ sau đó. Nếu giá trị chuyển nhượng thấp hơn giá trị sổ sách, Hội đồng thành viên hoặc Chủ tịch công ty được quyền tự quyết định phương án bán để thu hồi vốn kịp thời, thay vì phải xin ý kiến cơ quan chủ quản như trước.
Trên nền tảng đó, Quyết định 40/2026/QĐ-TTg đưa ra một khung phân loại doanh nghiệp theo ngành nghề gắn với tỷ lệ sở hữu Nhà nước mục tiêu, chia thành bốn nhóm chính.
Khung phân nhóm sở hữu vốn Nhà nước theo Quyết định 40/2026/QĐ-TTg
Nhóm | Tỷ lệ vốn Nhà nước | Lĩnh vực trọng tâm | Tên tuổi tiêu biểu |
Nhóm I | Giữ 100% vốn | Độc quyền tự nhiên, hạ tầng số/dữ liệu quốc gia, quốc phòng - an ninh, dự án công nghệ cao ≥12.000 tỷ đồng, lương thực, thuốc lá, hóa chất cơ bản. | Agribank, SCIC, DATC, VNX, VSDC |
Nhóm II | Từ 65% trở lên | Tài chính - ngân hàng (Không bao gồm bảo hiểm, chứng khoán, công ty quản lý quỹ, công ty tài chính và công ty cho thuê tài chính), sân bay, cảng biển đặc biệt, cơ khí chế tạo, cấp thoát nước, khai khoáng quy mô lớn. | BID, CTG, VCB, KSV, ACV |
Nhóm III | 50% đến dưới 65% | Đầu mối xăng dầu (thị phần ≥30%), viễn thông hạ tầng cốt lõi, thăm dò khoáng sản. | POW, BSR, PLX |
Nhóm IV | Có thể rút vốn toàn bộ hoặc giữ tỷ lệ linh hoạt | Doanh nghiệp công ích, xi măng đặc thù, thương hiệu/di sản quốc gia, dịch vụ đô thị. | VNM, SAB, DCM, HCM, BVH |
Nguồn: Virtus Prosperity tổng hợp
Ba nút thắt kỹ thuật được kỳ vọng tháo gỡ
Theo chuyên gia Trần Trọng Đức, quyết định 40 cùng các nghị định hướng dẫn nhắm vào ba rào cản từng khiến nhà đầu tư nước ngoài e ngại với các thương vụ cổ phần hóa trước đây.
Thứ nhất là cách định giá: giá trị thương hiệu được tính toán dựa trên tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) bình quân 5 năm liền kề, đối chiếu với lãi suất trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 5 năm, thay vì phụ thuộc nhiều vào yếu tố định tính.
Thứ hai là thủ tục đất đai, doanh nghiệp cổ phần hóa không còn phải chờ 24-36 tháng để hoàn tất "phương án sử dụng đất" trước khi IPO, mà chỉ cần lập bảng thống kê hiện trạng sử dụng đất, còn việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất được xử lý sau theo Luật Đất đai.
Thứ ba là cơ chế chào bán: nếu đấu giá công khai không bán hết, bên bán có thể chuyển sang thỏa thuận trực tiếp với nhà đầu tư đã tham gia đấu giá, và các gói bán theo lô có thể đi kèm quyền mua nợ phải thu, giúp bên mua xử lý đồng thời cả tài sản và nợ trong một giao dịch.
Áp lực kép: duy trì tiêu chuẩn công ty đại chúng
Song song với Quyết định 40, một quy định khác cũng đang gây sức ép lên chính những cái tên vừa nêu. Theo Luật Chứng khoán sửa đổi, để giữ tư cách công ty đại chúng, doanh nghiệp phải có tối thiểu 10% số cổ phiếu có quyền biểu quyết được nắm giữ bởi ít nhất 100 nhà đầu tư không phải cổ đông lớn. Doanh nghiệp không đáp ứng sẽ có thời gian khắc phục trước khi bị xem xét hủy tư cách đại chúng và có nguy cơ rời sàn.
Áp lực này rơi đúng vào nhóm doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ tỷ lệ vốn cao nhất - cũng là những mã được nhắc đến ở trên. Petrolimex đã thông qua chủ trương bán toàn bộ 23,29 triệu cổ phiếu quỹ đang nắm giữ. Becamex IDC (BCM) kiến nghị UBND TP.HCM phê duyệt lộ trình giảm tỷ lệ sở hữu Nhà nước từ 95,44% xuống trên 65% trong giai đoạn 2026-2030. Viettel Global (VGI) đang làm việc với đơn vị tư vấn định giá để nâng tỷ lệ cổ đông bên ngoài thêm khoảng 9%, đủ đạt ngưỡng tối thiểu 10%. BSR đã đề xuất Petrovietnam giảm sở hữu thêm tối thiểu 2,13% để đưa tỷ lệ cổ đông lớn xuống dưới 90%, còn PV GAS (GAS) cho biết đang làm việc với PVN để tìm giải pháp tương tự.
ACV (Nhà nước nắm khoảng 95% vốn điều lệ) và Vietnam Airlines - HVN (trên 86%) cũng nằm trong nhóm được nhắc đến vì lượng cổ phiếu lưu hành quá thấp. Với hai lớp áp lực cùng chiều - một đến từ chủ trương cơ cấu lại vốn Nhà nước, một đến từ quy định niêm yết - nhóm cổ phiếu Nhà nước sở hữu trên 90% đang có lý do cụ thể và mốc thời gian rõ ràng hơn để phải hành động, thay vì chỉ là một khả năng trên giấy.
Động thái triển khai cấp thiết từ Chính phủ
Chính phủ đã đặt ra một mốc thời gian cụ thể. Công điện số 52/CĐ-TTg, ký ngày 7/8/2026 bởi Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng, yêu cầu các bộ, ngành và địa phương hoàn thành xây dựng, phê duyệt Kế hoạch cơ cấu lại vốn Nhà nước tại doanh nghiệp giai đoạn 2026-2030 trước ngày 31/8/2026, và tổng hợp báo cáo Thủ tướng trước ngày 25/8/2026 để xem xét, phê duyệt. Nói cách khác, khung pháp lý đã được hoàn thiện, các nút thắt mang tính cấu trúc đã kéo dài suốt gần một thập kỷ cũng đang từng bước được tháo gỡ.
Việt Nam không chỉ đang mở lại câu chuyện thoái vốn Nhà nước, mà còn xây dựng một cơ chế rõ ràng hơn để xác định Nhà nước cần tiếp tục nắm giữ tài sản nào, có thể giảm sở hữu ở đâu và cách thức chuyển giao vốn theo cơ chế thị trường. Với các nhà đầu tư quốc tế, điều này mở ra một nguồn cung tài sản và cơ hội M&A đáng kể trong những năm tới với khung pháp lý, cơ chế định giá và phương thức giao dịch tiệm cận với cách thị trường vốn vận hành.
.
Bình luận